PiBoKid Phát triển ngôn ngữ, nâng tầm tư duy phát huy trí tuệ

Khen đúng cách giúp con hạnh phúc và hiểu đúng giá trị bản thân phụ huynh nên suy ngẫm

 

Mục lục bài viết

  • Khen ngợi đúng lúc, một việc cụ thể hiệu quả thúc đẩy sự phát triển. Không khen ngợi chung chung rỗng tuếch.
  • Khen ngợi con cố gắng, không nên khen ngợi con thông minh
  • Khen ngợi sự việc, không nên khen ngợi nhân cách của con

Sống tự nhiên, đơn giản và hạnh phúc – đó cũng chính là điều mà mỗi con hướng tới khi chúng ta trưởng thành hiểu được sự tự do hạnh phúc thực sự là gì

Việc dành thời gian cho gia đình và giáo dục con cái cực kỳ quan trọng, nhưng trong cuộc sống bộn về lo toan hoặc do sức khỏe và niềm vui khác mà chúng ta vô tình quên đi việc việc làm đáng giá này.

   Trong cuộc sống, người Bắc Âu mỗi khi có kỳ nghỉ là họ lại cùng gia đình tận hưởng ngày tháng, cùng ra biển, tắm nắng, trượt tuyết, cưỡi ngựa, và làm tất cả những gì để được ở bên nhau nhiều hơn.

Sống tự nhiên, đơn giản và hạnh phúc (Ảnh minh hoạ: Pixabay)

Câu chuyện tác giả tham khảo sau cho thấy sự khác biệt trong hành vi khen ngợi đối với trẻ nhỏ của châu Á và Bắc Âu khác nhau như thế nào

Một buổi chiều cuối tuần, theo lời hẹn trước tôi đến thăm vị giáo sư người Bắc Âu. Tôi vừa bước vào cửa đã thấy cô con gái 5 tuổi của giáo sư chạy ra lễ phép chào hỏi. Cô bé có mái tóc vàng kim óng ánh, đôi mắt màu xanh lam tròn xoe. Lúc ấy tôi đang ôm chú gấu misa đứng cạnh cửa và ngắm nhìn vẻ đẹp tinh khiết như thiên thần của cô bé. Tôi chào giáo sư và quay ra xoa đầu em: “Bé xinh quá!”.

Được tôi tặng quà, cô bé cười tươi như một đoá hoa và lịch sự cảm ơn. Tôi quay sang giáo sư và nói: “Con gái thầy đáng yêu quá ạ”.

Các bà mẹ châu Á luôn thích nghe những câu khen ngợi con mình kiểu như vậy. Nhưng ngược lại, người Bắc Âu lại không cảm kích vì điều đó. Khi khen ngợi cô bé, tôi bất chợt nhận ra sắc mặt của giáo sư thay đổi. Giáo sư đợi cô bé đi khỏi rồi nói với tôi: “Trò hãy xin lỗi con bé vì vừa rồi trò làm nó tổn thương”.

Tôi ngạc nhiên nhìn thầy chăm chú và hỏi: “Thưa thầy, con chỉ mới khen chứ đâu có làm tổn thương cô bé?”. Với giọng nói trầm trầm và cái lắc đầu kiên quyết, giáo sư tiếp tục: “Trò khen con bé xinh. Nhưng xinh hay xấu không do chúng quyết định mà là ở gen di truyền. Nó có thể rất vui vì điều đó, và bởi chưa biết cách phân biệt nên nó nghĩ đó là ưu điểm của mình. Thầy không muốn sau này con bé lại coi thường những đứa trẻ không xinh bằng nó. Điều này dễ làm con bé mắc lỗi. Nhưng con bé đã cố gắng cho trò biết nó ngoan ngoãn như thế nào. Con bé sẽ buồn vì trò không nhận ra điều đó”.

Với tâm thái bình tĩnh vị giáo sư tiếp tục: “Kỳ thực trò có thể khen sự lịch sự của con bé, bởi đó là nỗ lực của chính bản thân nó. Vì vậy…”, giáo sư nhún vai: “…trò hãy xin lỗi con bé vì lời khen ban nãy của mình”.

Đó chính là cách giáo dục của người Bắc Âu. Nghe những phân tích của giáo sư, tôi cảm thấy vô cùng thuyết phục nên chỉ còn cách xin lỗi và khen ngợi nụ cười cũng như sự lịch sự của cô bé.

Sự việc này làm tôi nhận ra nét khác biệt trong cách giáo dục của người Bắc Âu và đại đa số phụ huynh châu Á chúng ta: Khi khen ngợi con trẻ, nên khen ngợi sự nỗ lực cố gắng chứ không nên khen sự thông minh hay xinh đẹp của chúng.

Tại sao lại như vậy?

Bởi vì thông minh và xinh đẹp là yếu tố vốn có của một đứa trẻ chứ không phải thông qua cố gắng mà đạt được. Chính lời khen đó sẽ ảnh hưởng tới việc hình thành tư chất của con trẻ sau này.

Bởi vậy khi các bậc cha mẹ biểu dương con cái mình, đừng quên ba nguyên tắc lớn sau đây:

  1. Khen ngợi đúng lúc, một việc cụ thể hiệu quả thúc đẩy sự phát triển. Không khen ngợi chung chung rỗng tuếch.

Cha mẹ luôn yêu thương và chính sự yêu thương mà luôn nghĩ con giỏi con tài hơn những đứa trẻ khác nên có câu rằng “con hát mẹ khen hay”.

Khen ngợi “Con giỏi quá” là cách biểu dương quen thuộc với bất kể bậc làm cha làm mẹ nào. Trong mắt chúng ta con cái luôn là số một nên mới có câu ví Trong cái nhìn của các bậc cha mẹ, từng cử chỉ hành động của con đều đáng yêu, đáng khen ngợi. Từ khi con chào đời cho tới lúc trưởng thành, bất kể cử chỉ nào của con cũng khiến cha mẹ cảm thấy con mình thật thông minh và từ đó khen ngợi chúng không tiếc lời.

Những lời khen được thốt ra một cách tự nhiên, có thể bản thân chúng ta cũng không nhận ra rằng điều đó sẽ gây ra ảnh hưởng tiêu cực cho con trẻ. Mãi cho tới một ngày khi đứa trẻ trở nên lo sợ bị thất bại, thì…

Vì thế, việc khen con không có gì là sai nhưng nếu vô tình lưu lại cho chúng những hậu quả trong tâm thức như vấn đề nêu trên thì cách làm chúng ta không đúng với mục tiêu mong muốn con phát triển thật sự

Thay vì chỉ nhìn vào kết quả, hãy chú ý từng sự thay đổi của trẻ nhỏ trong suốt quá trình các em học tập và trưởng thành, chú ý đến từng giai đoạn cố gắng của trẻ mà khích lệ. Vì không có nhiều kinh nghiệm và kỹ năng như người lớn, sự tiến bộ của các em diễn ra rất từ từ, thậm chí chỉ thể hiện mờ nhạt qua những chi tiết nhỏ. Nhưng nếu người lớn nắm bắt được sự thay đổi này và khen ngợi chúng, trẻ sẽ vui vẻ và có động lực để cố gắng hơn.

Đơn giản như việc dạy con trẻ tập bơi, ngay cả khi các bé chưa biết bơi, nhưng đã có sự nhuần nhuyễn về cử động tay chân, cha mẹ hãy khen ngợi con bằng một câu đơn giản như: “Tay chân của con cử động rất thuận, tiến bộ hơn nhiều so với trước đây rồi!”.

Cha mẹ nên luôn theo dõi con để phát hiện ra chúng thuộc một trong kiểu thông minh nào, giúp con phát triển kiểu thông minh ấy một cách tự nhiên.

  1. Khen ngợi con cố gắng, không nên khen ngợi con thông minh

Tại sao không nên khen con thông minh ?

Thành thật mà nói, nếu không tập trung vào con của mình, công bằng mà đánh giá thì vốn dĩ đứa trẻ nào sinh ra cũng đã thông minh vì số lượng nơ ron thần như nhau nhưng trẻ có phát huy được hay không thì phụ thuộc vào quá trình dinh dưỡng, vận động và nỗ lực rèn luyện.

Khi con trẻ khoe với bạn một thành phẩm đẹp, điều ấy đồng nghĩa với việc trẻ muốn bạn ghi nhận sự nỗ lực của bản thân mình. Bởi thành phẩm đó chính là thứ đúc kết từ tâm sức, trí lực và sự cố gắng của trẻ.

Vì vậy, thay vì quá đỗi vui mừng, bạn cũng đừng quên rằng con đã phải nỗ lực ra sao để có được sản phẩm tuyệt vời này.

Điều này nói lên điều gì? Con bạn vốn dĩ đã thông minh rồi, chúng thông minh mới làm được những điều đó, tuy nhiên điều cần hơn tờ bạn là làm sao khích lệ chúng để chúng hiểu giá trị của sự nỗ lực đó.

Những lúc đó, thay vì khen con thông minh, bạn hãy dành tặng con một lời tán dương về sự cố gắng. Đó sẽ là điều khích lệ tuyệt vời đối với trẻ. Mỗi bậc cha mẹ chúng ta nếu coi sự tiến bộ trong từng bước đường trưởng thành của con là “thông minh”, kết quả cuối cùng sẽ biến đứa trẻ trở nên tự phụ chứ không phải tự tin. Mặt khác khi gặp thử thách chúng sẽ chọn cách trốn tránh chứ không phải đối diện. Nguyên nhân là bởi chúng sợ thất bại khi trong mắt cha mẹ và mọi người chúng luôn được coi là người thông minh.

Một thí nghiệm sau chỉ ra rằng nếu muốn chúng phấn đấu để làm những điều tốt hơn hay muốn chúng làm những điều bình thường để được khen ngợi thì tùy vào bạn.

Người ta đã thực hiện một cuộc thử nghiệm với hai nhóm trẻ có cùng độ tuổi. Cách thử nghiệm là yêu cầu trẻ thực hiện một số nhiệm vụ. Sau đó nói với một nhóm trẻ: “Nếu trả lời được 8 câu hỏi các con rất thông minh”; lại nói với nhóm còn lại: “Nếu trả lời được 8 câu hỏi các con đã rất cố gắng”.

Tiếp đó, các em được lựa chọn hai loại nhiệm vụ mình cần làm: Một loại nhiệm vụ có thể mắc sai sót nhưng cuối cùng chúng sẽ học được nhiều điều mới lạ; một loại nhiệm vụ chắc chắn trẻ có thể làm tốt.

Kết quả thử nghiệm là 2/3 những đứa trẻ được khen thông minh lựa chọn nhiệm vụ mà bản thân chúng dễ dàng làm được tốt; còn lại 90% những đứa trẻ được khen ngợi vì cố gắng đã lựa chọn nhiệm vụ có tính thử thách hơn.

Khen ngợi sự việc, không nên khen ngợi nhân cách của con

Lời khen cần đi cùng lời giải thích, nếu không sẽ trở nên vô nghĩa. Bạn không nên khen chung chung: “Con ngoan lắm”, “Con giỏi lắm”, mà có thể là: “Con làm mẹ rất vui vì con đã nỗ lực”. Hãy cho trẻ biết tại sao trẻ lại được khen, như vậy trẻ mới hiểu đúng mẹ đang khen mình điều gì để lần sau nỗ lực làm tốt hơn.

Có một câu chuyện về cách dạy con được chia sẻ trên mạng xã hội như sau:

“Con trai 5 tuổi của tôi vô cùng thích thú khi nhận được một bộ làm vườn mini. Con cẩn thận làm theo hướng dẫn, đặt chậu cây vào nơi có nắng và chăm sóc chúng.

Một buổi tối, con chạy vào gọi tôi và hét lên: “Mẹ! Mẹ ơi! Nhìn này! Nhìn này! Con đã có một cây cải non”. Lúc đó tôi cảm thấy thôi thúc phải bật ra cụm từ “Giỏi lắm!” nhưng tôi đã kịp dừng lại.

Tôi ngắm nhìn niềm yêu thích trong veo trong đôi mắt con, và bỗng nhiên, tôi thấy lời khen đó thật thừa thãi và thụ động. Thay vào đó, tôi quỳ xuống bên cạnh con và đề nghị con chỉ cho tôi xem thành quả của mình. Tôi hỏi con cảm thấy thế nào và con đáp: “Con rất vui”.

Sau sự kiện cây cải non, tôi đã tìm được bài báo của Alfie Kohn, tác giả cuốn “Unconditional Parenting” (tạm dịch: Làm cha mẹ vô điều kiện), trong đó liệt kê lý do không nên khen con “Giỏi lắm”.

Ông khẳng định, lời khen “Giỏi lắm” ít hướng đến nhu cầu cảm xúc của trẻ, bởi đó chỉ là câu nói thuận miệng của người lớn.

Việc này cũng khiến trẻ mất đi hứng thú vào việc chúng làm bởi mục tiêu là phần thưởng chứ không phải quá trình thực hiện. Dần dần, trẻ trở nên bớt tự tin vào bản thân và đòi hỏi sự đánh giá nhiều hơn từ bên ngoài.

Kohn cũng trích dẫn một nghiên cứu của Mary Budd Rowe tại Đại học Florida (Mỹ). Theo đó, những sinh viên quen nhận được lời khen ngợi sẽ cẩn trọng hơn trong việc trả lời câu hỏi, dè dặt hơn khi theo đuổi những thứ sáng tạo và dễ đầu hàng hơn khi nhiệm vụ trở nên khó khăn.

Tôi nhận ra lời khen “Giỏi lắm” không gây hại nhưng nó rỗng tuếch. Cụm từ đó bật ra khỏi miệng tôi như một thói quen hơn là sự trân trọng đúng mực.

Một buổi tối, tôi thấy con trai út 2 tuổi của mình đang dán những mẩu giấy lên tường. Con làm theo những hướng dẫn có sẵn và thực hiện việc đó với niềm yêu thích. Suýt chút nữa tôi đã thốt lên “Giỏi lắm con!” nhưng tôi kịp thời kiểm soát được. Thay vào đó, tôi đi tới gần bên con. Con ngước lên nhìn tôi, tôi mỉm cười và cháu tiếp tục công việc của mình.

Ở bên con khiến tôi cảm thấy có ý nghĩa hơn bất cứ ngôn từ nào. Ngày hôm sau, tôi lựa chọn cách hành xử tương tự khi con muốn tự mình mở một hộp sữa chua. Con không cần những lời khen. Con đã 2 tuổi và muốn tự mình làm mọi thứ. Tôi im lặng quan sát, con có vẻ hài lòng trước sự chú ý của tôi về khả năng của mình.

Khi con mở được hộp sữa chua, tôi không hề khen ngợi. Tôi chỉ nói: “Con làm được rồi, giờ là lúc vất nắp hộp vào thùng rác đấy”. Và con làm như vậy bằng phong thái tự tin nhất. Tôi không tỏ ra bất ngờ trước những khả năng nho nhỏ của con nữa, mà tôi trông đợi và tin tưởng vào năng lực của con – việc đó mang lại cảm giác tự tin hơn rất nhiều so với khen ngợi”.

***

Chúng ta cũng vậy, khi được khen ngợi chúng ta sẽ cảm thấy mình thật giỏi giang, sẽ thấy thật đắc ý. Tuy nhiên, lâu dần cảm giác ấy sẽ tạo ra áp lực, thậm chí khiến chúng ta không dám làm gì vì sợ bị mọi người đánh giá mình khác đi.

Trẻ nhỏ cũng vậy, nếu thường xuyên được khen ngợi quá mức, trẻ sẽ cảm thấy áp lực; nếu không làm tốt sẽ thấy bản thân không xứng đáng với những lời khen ngợi tán thưởng đó.

Tránh việc lấy lời khen làm động lực cho trẻ hành động trong các việc thường ngày hay trong học tập vì dần dần dẫn tới trẻ chỉ quen lới khen và rất khó chấp nhận đôi khi khó chịu khi không được khen. Thay vào đó cha mẹ hãy nói những lời cảm ơn về việc con đã làm bằng thái độ vui vẻ chân thành. Bởi vì khi giúp đỡ cha mẹ, trẻ luôn muốn biết cha mẹ cảm nhận gì về hành động ấy. Khi có thể, hãy nói cho trẻ biết cảm xúc của bạn, càng thể hiện niềm vui và lợi ích bạn nhận được sẽ càng khích lệ trẻ nhiều hơn.

Đặc biệt hơn khi bày tỏ cảm nhận của cha mẹ về hành động của con ngày càng giúp con thấu hiểu và cảm nhận tốt về con người xung quanh từ đó cũng hình thành nền tảng cho con rèn luyện kỹ năng mềm trong công việc và mới quan hệ xã hội về sau

Ghi nhận hành động của con bằng cách nói ra cảm xúc của bạn cũng chính là một cách khen ngợi ý nghĩa nhất mà trẻ mong đợi. Bởi vậy, các bậc phụ huynh, xin đừng ngại ngần mà hãy thay đổi cách hành xử với con trẻ ngay từ hôm nay!

 

 

Đọc thêm các Bài viết cùng chủ đề

Phát triển tư duy logic cho trẻ bắt đầu từ đâu

Ở trẻ em phát triển năng lực tư duy logic càng sớm càng hiệu quả và chính từ những hoạt động sinh hoạt thường ngày như làm quen các con số, nhận biết điểm khác biệt, nhận biết màu sắc, chơi với cát, nước, chơi xếp hình hoặc săn tìm kho báu.


Làm thế nào ngăn trẻ học hành vi xấu? Cha mẹ nên đọc

Trẻ em rất trong trẻo, những điều chúng có được đều tạo từ môi trường xung quanh. Trẻ em học hỏi rất nhanh bởi não bộ của chúng đang luôn sẵn sàng để đón nhận và ghi nhớ thế giới xung quanh. Những đứa trẻ càng thông minh càng học hỏi nhanh và đặc biệt trẻ em học những hanh vi xấu nhanh hơn những hành vi tốt.


5 cách khai phá tài năng thiên bẩm của con

Tania Siddiqi là đồng sáng lập và giám đốc của Masterminds Education - một công ty chuyên tạo ra sự xuất sắc về trí tuệ, thể chất và xã hội ở trẻ em từ 2 đến 6 tuổi - thông qua các chương trình làm giàu tiên phong trong những năm đầu tiên. Chuyên gia này nhận định thiên tài tiềm ẩn trong mọi đứa trẻ. Việc của cha mẹ là cho con tham gia vào một loạt các hoạt động phát triển về trí tuệ, thể chất và nhận thức xã hội.


Gia đình rất quan trọng trên con đường thành công của con

Không phải cứ cho con tới trường tốt, thầy cô tốt là con tiến bộ và thành đạt. Nền tảng gia đình giúp trẻ thành đạt như thế nào mới là quan trọng



PiBoKid Phát triển ngôn ngữ & tư duy

Công ty TNHH Phần mềm PiBo.